Wat is Batten disease / NCL?
Batten disease is een zeldzame, dodelijke en erfelijke ziekte van het zenuwen stelsel (een neurodegeneratieve aandoening) die tijdens de kinderjaren begint. De ziekte is genaamd naar de Britse kinderarts Frederick Batten die in 1903 voor het eerst de juvenile vorm van of neuronal ceroid lipofuscinosis (NCL) heeft beschreven. De naam Batten disease wordt meestal gebruikt om de drie vormen van NCL aan te duiden: Infantiel, laat infantiel en Juveniel. Alle vormen hebben dezelfde oorzaak; een defecte gen veroorzaakt deficiënties in een bepaald enzym dat noodzakelijk is om ‘afval’ te verwijderen uit de cellen van het centrale zenuwstelsel. Zonder deze enzymen raken kleine blaasjes binnen de hersencellen, de zogenaamde lysosomen, verstopt met toxische stoffen en stoppen met functioneren. Het gevolg is dat kinderen met Batten disease wordt geconfronteerd met zaken als; epilepsie, een progressief verlies van motorische vaardigheden en mentale capaciteit, blindheid en verlies van spreekvaardigheid. Uiteindelijk worden de kinderen bedlegerig en kunnen ze helemaal niet meer communiceren. Batten disease heeft tot op heden altijd een fatale afloop.
Vormen van Batten disease
Er zijn eigenlijk vier vormen van NCL (type 1-4) inclusief de twee vormen die op heel jonge leeftijd beginnen plus een zeer zeldzame vorm die alleen bij volwassenen voorkomt. Alle symptomen zijn min of meer hetzelfde maar ze worden manifest op verschillen de leeftijden en de progressie van de ziekte verschilt ook per vorm.
Infantiele NCL (Santavuori-Haltia disease):
- De ziekte begint tussen de leeftijd van een ½ en 2 jaar Het kind ontwikkelt zich aanvankelijk goed, maar tussen een half tot twee jaar stagneert de ontwikkeling. Het hoofd blijft achter in de groei.
- Als eerste ziekteverschijnselen treden prikkelbaarheid, rusteloosheid en slaapstoornissen op.
- Later krijgt het kind moeite met het bewaren van het evenwicht; er ontstaat epilepsie en slechtziendheid.
- Het kind gaat lichamelijk en geestelijk heel snel achteruit.
- Er ontstaan voedingsproblemen door slikstoornissen en longproblemen met veel slijmvorming.
- Een opvallend kenmerk zijn de spierschokjes (‘myoclonieën’).
- De levensverwachting ligt ongeveer tussen de 5 en 13 jaar.
Laat infantiele NCL; LINCL (ziekte van Jansky-Bielschowsky):
- Deze vorm begint tussen de 2 en 4 jaar.
- De typisch vroege verschijnselen zijn slechter gaan lopen, achteruitgaan van het spreken en epilepsie.
- Slechtziendheid treedt meestal wat later op.
- Spierschokjes (‘myoclonieën’) komen vaak voor.
- Er is sprake van een snelle achteruitgang in de lichamelijke en geestelijke ontwikkeling.
- Na een paar jaar ontstaan voedingsproblemen door slikstoornissen en longproblemen met veel slijmvorming.
- De levensverwachting ligt ongeveer tussen de 8 en 12 jaar.
De juveniele vorm van NCL; JNCL (Batten Spielmeyer-Vogt):
- JNCL begint tussen de leeftijd van 5 en 8 jaar.
- Eén van de eerste symptomen is achteruitgang van het gezichtsvermogen. Daarna valt op dat de kinderen het tempo op school niet meer bij kunnen houden en moeilijkheden met het korte geheugen krijgen.
- Geleidelijk gaat de motorische ontwikkeling achteruit, waarbij spierstijfheid, onwillekeurige bewegingen en spierschokjes (myoclonieën) zich voordoen.
- Gemiddeld rond het elfde jaar zijn de eerste epileptische verschijnselen merkbaar.
- Ongeveer rond het achttiende jaar is gebruik van een rolstoel noodzakelijk.
- Toenemende spraak- en taalstoornissen bemoeilijken in de tienerjaren de communicatie steeds meer.
- De achteruitgang van het denkvermogen en van allerlei lichaamsfuncties gaat door en tenslotte treedt er een algehele verzwakking op. Vaak zijn er slikstoornissen met voedingsproblemen als gevolg.
- In latere stadia is er veel slijmproductie en zijn er vaak longontstekingen.
- De levensverwachting ligt gemiddeld tussen de 20 en 30.
De adulte vorm van NCL; ANCL ( De ziekte van Kufs):
- De ziekte begint rond 40 jaar.
- Er komen géén oogafwijkingen voor.
- Er is sprake van progressieve cognitieve achteruitgang, motorische stoornissen en epilepsie.
Erfelijkheid
De NCL typen die in de kindertijd kunnen voorkomen zijn autosomale recesieve aandoeningen. Dit impliceert dat ze alleen voorkomen wanneer een kind twee kopieën van een foute gen erft van beide ouders. Wanneer beide ouders dragers zijn van een fout gen, hebben al hun kinderen een kans van 25% dat ze NCL zullen ontwikkelen. Gelijkertijd hebben de kinderen een kans van 50% dat ze 1 kopie van het verkeerde gen zullen krijgen. Individuen die slechts een kopie van het foute gen hebben, zijn de zogenaamde dragers. Dit betekent dat ze de ziekte niet zullen krijgen maar ze kunnen het foute gen wel weer doorgeven aan hun eigen kinderen.
De volwassen versie van NCL kan overerft zijn als een autosomale recessive aandoening of, minder vaak, als een autosomale dominante aandoening. In geval van een autosomale dominante aandoening, krijgen ook mensen die maar een kopie van de foute gen hebben de ziekte.
Hoeveel mensen hebben Batten disease / NCL
Batten disease / NCL is heel erg zeldzaam en komt per 100.000 geboren kinderen zo’n 2 tot 4 keer voor. De ziekte komt wel meer voor in Scandinavie, NewFoundland en Canada. Op elk gegeven moment zijn er in de hele wereld minder dan 500 kinderen die deze ziekte hebben.
Diagnose
Omdat het slechter worden van de ogen vaak een van de eerste tekenen is, wordt Batten disease / NCL vaak ontdekt gedurende oog onderzoek. Een oogarts kan een verlies van bepaalde cellen in de ogen vaststellen die samenhangt met de 3 vormen van Batten disease /NCL. Echter, omdat het verlies van deze cellen ook kan voorkomen bij andere oog ziektes, is deze vaststelling alleen onvoldoende om tot een diagnose te komen. Vaak zal een (oog)arts die Batten disease / NCL vermoedt een patiënt doorverwijzen naar een neuroloog.
Om Batten disease / NCL vast te stellen, moet een aantal laboratorium testen worden gedaan. Dit soort testen omvatten; bloed-, urine- en huidtesten. Daarnaast wordt meestal een EEG (electro enhcephalogram) gedaan. Een recente ontwikkeling in de diagnose van Batten disease / NCL is het doen van een enzymentest. Deze test controleert op het missen van de specifieke lysosomale enzym die kenmerkend is voor de infantiele of laat infantiele vorm van batten disease / NCL. Dit is een snelle en eenvoudige wijze om de diagnose vrijwel onomstotelijk vast te stellen.